KOMPENDIUM

Kompendium wiedzy,
z zakresu, uszkodzenia rdzenia kręgowego 

KOMPENDIUM

Kompendium
wiedzy,
z zakresu, uszkodzenia rdzenia kręgowego 

Rozróżnia się całkowite (kompletne) oraz częściowe (niekompletne) uszkodzenie rdzenia kręgowego. Te pierwsze skutkuje porażeniem wszystkich mięśni oraz całkowitym zniesieniem czucia (dotyku, bólu, temperatury, wibracji, czucia głębokiego) poniżej miejsca urazu. 

Częściowe uszkodzenie rdzenia związane jest najczęściej z urazem kręgosłupa. Rozróżnia się:

Zespół połowiczego uszkodzenia rdzenia (Browna-Sequarda), czyli boczne uszkodzenie rdzenia kręgowego. Skutkiem są zaburzenia czucia głębokiego po stronie wystąpienia urazu, odpowiedzialne m.in. za określenie lokalizacji poszczególnych części ciała oraz zaburzenia czucia bólu i temperatury po stronie przeciwnej. Po stronie uszkodzenia dochodzi także do niedowładu/porażenia mięśni.

Zespół centralny – jest efektem wyprostnego uszkodzenia rdzenia kręgowego, krwotoku, postępującego rozmiękania rdzenia, pękniecia guza lub intensywnego stanu zapalnego, w wyniku którego dochodzi do porażenia kończyn górnych, czasowego porażenia kończyn dolnych. Przejawia się wzmożonym napięciem mięśniowym (spastycznością). W zespole tym dochodzi także do problemów z zatrzymaniem moczu i stolca.

Zespół tętnicy rdzeniowej przedniej – objawia się całkowitym porażeniem oraz zaburzeniami czucia bólu poniżej miejsca uszkodzenia, z częściowo zachowanym czuciem głębokim. Następuje wskutek uszkodzenia tętnicy rdzeniowej przedniej (znajdującej się w przedniej części rdzenia kręgowego).

Zespół tylnego uszkodzenia rdzenia – to najłagodniejszy rodzaj urazu, najczęściej z odwracalnymi skutkami. W zespole tym, poniżej poziomu uszkodzenia rdzenia dochodzi do zaburzeń czucia. Występuje przeczulica i mrowienia (w zakresie szyi, kończyn górnych, tułowia).

A – całkowite uszkodzenie: brak czynności ruchowej i czuciowej poniżej poziomu uszkodzenia łącznie z brakiem czucia w segmentach S4-S5.

B – niecałkowite uszkodzenie: brak czynności ruchowej poniżej poziomu uszkodzenia, przy zachowanym czuciu (obejmuje to także zakres segmentów S4-S5).

C – niecałkowite uszkodzenie: zachowany ruch poniżej poziomu uszkodzenia oraz więcej niż połowa kluczowych mięśni posiada siłę do 3 stopni w skali Lovetta.

D – niecałkowite uszkodzenie: zachowany ruch poniżej poziomu uszkodzenia oraz więcej niż połowa kluczowych mięśni posiada siłę równą lub większą od 3 w skali Lovetta.

E – bez uszkodzeń neurologicznych: prawidłowa czynność ruchowa i czuciowa

Poziom uszkodzenia rdzenia oraz jego rodzaj określa się na podstawie przeprowadzonego badania neurologicznego.

Uszkodzenie rdzenia kręgowego jest najczęściej skutkiem przebytego urazu. Ubytki w prawidłowym funkcjonowaniu centralnego układu nerwowego mogą powodować zarówno wypadki drogowe (kolizje samochodowe, wypadki na motocyklu, potrącenia pieszych), upadki z wysokości (np. z dachów, rusztowań), skoki do wody, wypadki w trakcie uprawiania sportu (np. na torze żużlowym, wspinaczka górska). Ponadto do uszkodzenia rdzenia kręgowego może dojść w wyniku pobić, czy uszkodzeń ostrym przedmiotem.

Inne możliwe przyczyny uszkodzenia rdzenia kręgowego to:

malformacje naczyniowe, udary skutkujące niedokrwieniem struktur rdzenia, złamania kręgów w wyniku osteoporozy, powikłania medyczne, nowotwory w obrębie kręgosłupa, guzy śródrdzeniowe.

Powikłania neurologiczne powstałe w wyniku uszkodzenia rdzenia kręgowego uzależnione są od poziomu, miejsca, rozległości i przyczyny uszkodzenia. Do najczęstszych objawów świadczących o uszkodzeniu rdzenia kręgowego zalicza się:
  • bezwład (porażenie) ciała,
  • nagłe zatrzymanie krążenia, problemy z oddychaniem,
  • rozległy ból kręgosłupa, klatki piersiowej, głowy,
  • zaburzenia czynności pęcherza moczowego.
Paraplegia pourazowa Paraplegia to porażenie dwukończynowe. W przypadku uszkodzenia piersiowego odcinka kręgosłupa dochodzi do porażenia kończyn dolnych (nóg). Uszkodzenie w obrębie górnego piersiowego odcinka kręgosłupa może powodować dodatkowe komplikacje z ruchomością kończyn górnych (rąk). Najczęściej jednak o paraplegii mówi się w kontekście kończyn dolnych. Paraplegia to natychmiastowy skutek świadczący o uszkodzeniu rdzenia kręgowego, objawiający się utratą i zaburzeniami czucia w kończynach dolnych i brakiem możliwości  poruszania nimi. Powikłania nienależytego postępowania w przypadku paraplegii to przede wszystkim: odleżyny, skostnienia pozaszkieletowe, stany zapalne nerwów, zapalenie żył głębokich, zakrzepica, przykurcze mięśniowe i łącznotkankowe, zanik sprawności seksualnej.

Tetraplegia charakteryzuje się porażeniem kończyn górnych i dolnych. Dochodzi do niego w wyniku uszkodzenia rdzenia kręgowego w odcinku szyjnym i przejściu szyjno – piersiowym. Do porażenia czterokończynowego dochodzi często w skutek wypadku komunikacyjnego. W efekcie osoba sparaliżowana nie czuje tułowia, kończyn i jest pozbawiona możliwości poruszania nimi.

Ten rodzaj powikłań neurologicznych wymaga specjalistycznego leczenia, którego celem jest przede wszystkim utrzymanie funkcji życiowych na możliwie najwyższym poziomie.

Celem rehabilitacji po urazie rdzenia kręgowego jest przywrócenie utraconych funkcji poniżej poziomu uszkodzenia, obejmujących zakres czuciowo-ruchowy. Rehabilitacja powinna być kompleksowa i dostosowana do indywidualnych potrzeb, możliwości funkcjonalnych i stanu zdrowia pacjenta.

Wyróżnia się pięć etapów rehabilitacji po przebytym urazie rdzenia na oddziale szpitalnym:

Etap pierwszy – ma miejsce bezpośrednio po przebytym urazie i trwa zazwyczaj do kilku tygodni. Celem rehabilitacji na tym etapie jest minimalizacja ujemnych skutków unieruchomienia oraz przygotowanie chorego do dalszych działań rehabilitacyjnych. Bardzo ważna jest m.in. ocena stanu neurologicznego pacjenta, uwzględniając badanie czucia i siły mięśni wskaźnikowych. Siłę mięśniową określa się poprzez test Lovetta (skala 0-5), podczas którego w zależności od powikłań neurologicznych bada się siłę poszczególnych mięśni kończyn górnych, tułowia i kończyn dolnych. W powyższym teście (0) oznacza brak wyczuwalnego skurczu, (5) prawidłową siłę mięśniową. Zespół uszkodzenia rdzenia jest oceniany poprzez skalę ASIA (A-E), w której (A) oznaczającego całkowite uszkodzenie rdzenia kręgowego, (E) brak zaburzeń neurologicznych dla funkcji czuciowych, ruchowych i fizjologicznych. Ponadto wykonuje się, m.in: badanie odruchów rdzeniowych, ocenia się spastyczność/sztywność mięśniową wg zmodyfikowanej skali Ashworth.

Bardzo ważne jest podejmowanie działań profilaktycznych w przeciwdziałaniu powikłaniom wczesnym, do których zalicza się przede wszystkim: odleżyny (pierwsza doba po urazie stanowi największe zagrożenie wystąpienia odleżyn), przykurcze stawowe (aby im zapobiec stosowane jest wykonywanie stretchingu, mobilizacji stawowych, technik mięśniowo – powięziowych, ćwiczeń pasywno – aktywnych), zakrzepicę żył głębokich (profilaktyka przeciwobrzękowa, na którą składać się może drenaż limfatyczny, kinesiotaping, pozycje drenażowe), zaburzenia oddechowe (utrzymanie elastyczności klatki piersiowej, stymulacja przepony i pomocniczych mięśni oddechowych).

Etap drugi – etap ten rozpoczyna się ustaleniem celów długofalowej rehabilitacji, z zachowaniem szczególnej ostrożności. Rehabilitacja ta obejmuje: ćwiczenia oddechowe, których celem jest wzmocnienie mięśni oddechowych oraz ułatwienie usuwania wydzieliny oskrzelowej, ćwiczenia bierne porażonych kończyn – ich celem jest przede wszystkim zapobieganie przykurczom oraz zachowanie pełnego zakresu ruchu w stawie; ćwiczenia czynne i czynne z oporem, pionizację bierną i czynną pacjenta, ćwiczenia ogólne, naukę poruszania się na wózku inwalidzkim, terapię ręki.

Etap trzeci – jest to etap aktywnej rehabilitacji z ćwiczeniem zaawansowanych umiejętności. Stosuje się metody rehabilitacji funkcjonalnej – PNF (torowanie nerwowo-mięśniowe), Bobath, których celem jest aktywizacja pacjenta do możliwie maksymalnej samodzielności w wykonywaniu czynności dnia codziennego.

Etap czwarty – obejmuje działania mające na celu przygotowanie chorego do powrotu do domu. Członkowie rodziny pacjenta otrzymują informacje dot. wykonywania przy nim podstawowych czynności oraz uczeni są wykonywania prostych zabiegów/ćwiczeń domowych.

Etap piąty – to rehabilitacja poszpitalna. Na tym etapie następuje, m.in. kontynuacja rozpoczętej w szpitalu rehabilitacji funkcjonalnej, której celem jest uzyskanie możliwie największej samodzielności w czynnościach dnia codziennego (samodzielne utrzymywanie higieny osobistej; codzienna toaleta; samodzielne przygotowywanie i spożywanie posiłków, ubieranie/rozbieranie, transfery wózek – łóżko, obroty w łóżku, pokonywanie barier architektonicznych, itd.). Kontynuacji podlegają także procedury terapeutyczne, których celem jest zapobieganie pojawieniu się obrzęków, przykurczy stawowych, odleżyn, skostnień heterotopowych. W zależności od poziomu uszkodzenia rdzenia kręgowego oraz powikłań neurologicznych, dalsza neurorehabilitacja ukierunkowana powinna być stymulację reakcji posturalnych oraz reedukację chodu. Program terapeutyczny powinien także obejmować, m.in.: terapię ręki w tetraplegii, fizjoterapię uroginekologiczną (stymulacja czynności fizjologicznych), terapię sensoryczną, detonizację mięśni spastycznych, funkcjonalną elektrostymulację mięśni.

W nowoczesnej neurorehabilitacji wykorzystuje się ponadto szereg innowacyjnych urządzeń rehabilitacyjnych, dzięki którym możliwe są, m.in. efektywne spionizowanie oraz stymulacja chodu osoby niepełnosprawnej. Zaliczamy do tego, np. egzoszkielet ReWalk. Jest to innowacyjny przenośny bioniczny szkielet przeznaczony do rehabilitacji szerokiej grupy pacjentów ze schorzeniami neurologicznymi. Ma zastosowanie w neurorehabilitacji osób z porażeniem bądź niedowładem kończyn dolnych. Obejmuje pacjentów z hemiplegią (porażenie połowicze), paraplegią (porażenie kończyn dolnych) oraz tetraplegią (porażenie czterokończynowe) w następstwie chorób lub urazów w obrębie układu nerwowego. Urządzenie umożliwia wykonywanie ruchów wstawania/siadania; wchodzenia/schodzenia po schodach oraz wspomaga lokomocję. Chód obywa się w sposób rytmiczny, płynny i co najważniejsze – zbliżony do fizjologicznego.

Zalety zastosowania egzoszkieletu w przebiegu neurorehabilitacji:
• innowacyjna metoda reedukacji chodu z dążeniem do zachowania prawidłowej biomechaniki;
• aktywizacja mięśni stabilizujących górny tułów, dolny tułów oraz kończyny dolne;
• aktywizacja mięśni odpowiedzialnych za mobilność w rejonie górnego i dolnego tułowia oraz kończyn dolnych;
• poprawa parametrów stabilizacyjnych oraz równowagi dla pozycji stojącej jednonóż i obunóż w trakcie trwania chodu;
• poprawa siły, wytrzymałości i wydolności fizycznej;
• pobudzenie krążenia w wyniku uruchomienia tzw. pompy mięśniowo – naczyniowej w obrębie kończyn dolnych ułatwiając odpływ krwi żylnej (redukcja obrzęków);
• zmniejszenie patologicznego spastycznego napięcia mięśniowego w wyniku utrzymania prawidłowego zakresu ruchów w stawach i zapewnienia odpowiedniej elastyczności struktur mięśniowo – powięziowych;
• przeciwdziałanie odwapnieniu kości (osteopenia, osteoporoza) w wyniku mobilizacji struktur kostnych do stałej przebudowy i absorpcji wapnia;
• poprawienie procesów trawiennych, perystaltyki jelit oraz funkcji układu moczowego;
• zmniejszenie ryzyka odleżyn w wyniku poprawienia krążenia;
• redukcja tkanki tłuszczowej oraz całkowitej wagi ciała;
• pozytywne oddziaływanie psychologiczne na pacjenta w wyniku zapewnienia mu szerokich możliwości do terapii chodu na każdym poziomie funkcjonalnym.

Celem rehabilitacji poszpitalnej jest aktywizacja społeczna i zawodowa osoby niepełnosprawnej.

Opracowano na podstawie: Knapik Henryk, Nowoczesna rehabilitacja pacjentów po urazach rdzenia kręgowego, Katedra Terapii Manualnej, Akademia Wychowania Fizycznego, Katowice [w:] Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja, Vol. 6, Nr 4, 2004, 509-522.
Potrzebujesz wsparcia?

Dołącz do naszego projektu

Jesteś osobą po urazie rdzenia? Skontaktuj się z nami
i sprawdź jak możemy Ci pomóc. Tylko synergia w działaniu umożliwi efektywny i szybki powrót do samodzielności.